🌿 MATERI AJAR BASA JAWA KELAS VII
Cerita Ramayana "Kidang Kencana" lan Fabel-Fabel Pilihan
A. CRITA RAMAYANA "KIDANG KENCANA"
Ringkesan Cerita
Ing sawijining dina, Prabu Rahwana (Dasamuka) saka negara Alengka duwe karep ala arep andhustha (nyulik) Dewi Sinta sing dianggep titisan Widowati. Dhèwèké ngongkon Kala Marica, abdiné kang bisa malih wujud, supaya methukake Dewi Sinta. Wiwitané Kala Marica ora sarujuk amarga ngerti yèn Raden Rama iku satriya kang sekti mandraguna. Nanging sawisé dibujuk manèh, dhèwèké gelem.
Kala Marica banjur malih dadi kidang kencana (kijang emas) kang endah banget, uluné kuning emas mencorong. Kidang kencana nyedhaki papan panggonané Raden Rama, Dewi Sinta, lan Raden Lesmana ing wana Dhandhaka. Dewi Sinta kepéngin banget nyekel kidang mau lan njaluk tulung marang Raden Rama.
Raden Rama banjur mburu kidang kencana. Sadurungé lunga, dhèwèké ngeling-eling Raden Lesmana supaya ora ninggal Dewi Sinta. Kala Marica bisa ngapusi Rama, lan sawisé dipanah, dhèwèké jerit niru swarané Rama supaya Dewi Sinta ngira yèn Rama nandhang kacilakan.
Dewi Sinta banjur ngongkon Raden Lesmana supaya nulungi Rama. Lesmana ora gelem, nanging sawisé dituduh ora prayoga, dhèwèké banjur nggawé garis rajahan kanggo nglindhungi Dewi Sinta, banjur lunga. Sawisé Lesmana lunga, Rahwana malih dadi brahmana tuwa lan kasil nyulik Dewi Sinta sing metu saka garis rajahan.
Kala Marica tilar donya (nemahi pralaya) dipanah Raden Rama.
Paraga lan Watake
| Paraga | Watak |
|---|---|
| Prabu Rahwana | ala, serakah, kumawani, licik |
| Kala Marica | bekti, setya, wicaksana (ing wiwitan) |
| Raden Rama | satriya, gagah, tresna marang garwa |
| Dewi Sinta | setya, nanging gampang kepéncut |
| Raden Lesmana | waspada, jatimulya (duwe rasa batine dhuwur) |
Piwulang / Amanat
Aja gampang kepengin marang barang kang durung diweruhi.
Kudu sabar lan ora gampang ngandel marang penggodha.
Ngrungokaké pituturé wong kang luwih weruh iku penting.
Saben tumindak ala bakal ana akibaté.
Glosarium
| Tembung | Tegese |
|---|---|
| Andhustha | nyulik |
| Kidang kencana | kijang emas |
| Jatimulya | rasa batin kang luhur, bisaa ngrasaké bebaya |
| Rajah | gambar utawa garis kang duwé kekuwatan gaib |
| Nemahi pralaya | nemoni pati, tilar donya |
B. DONGENG "KANCIL LAN BEKICOT"
Ringkesan Cerita
Kancil sing sombong nantang Bekicot lomba mlayu. Bekicot saguh, nanging minta dalan lomba liwat sawah lan alas. Kancil mlayu banter, nanging saben tekan patemonan wis ana Bekicot liya sing nunggu. Jebul Bekicot wis nyiyapaké kancané ing saben patemonan. Kancil kesel lan ngakoni kekalahane.
Piwulang / Amanat
Aja ngremehake wong liya senajan katon cilik.
Kecerdikan iku luwih penting tinimbang kekuatan.
Sing sabar lan alon-alon uga bisa menang.
C. DONGENG "LELAKONE GAGAK"
Ringkesan Cerita
Gagak kepengin dadi kaya Merak sing duwé wulu endah. Dhèwèké banjur ngumpulaké wulu-wulu Merak sing tiba ing lemah banjur ditempelaké ing awaké. Gagak rumangsa paling ayu lan pamer marang kanca-kancané. Nanging, wulu-wulu tempelan mau dicolot déning Merak. Gagak kelangan wulu asli lan wulu tempelan, banjur diusir. Akhiré Gagak sinau yèn saben kewan duwé kaluwihan dhéwé-dhéwé.
Paraga lan Watake
| Paraga | Watak |
|---|---|
| Gagak | sombong, seneng pamer, ora rumangsa |
| Merak | kanthi wicaksana menehi piwulang |
Piwulang / Amanat
Saben wong duwé kaluwihan dhéwé-dhéwé.
Aja ngoyak-oyak barang kang dudu duweké dhéwé.
Syukuri apa kang wis diparingaké déning Gusti.
D. DONGENG "SINGA LAN TIKUS"
Ringkesan Cerita
Singa lagi turu ing sangisoré wit. Tikus ora sengaja mlaku ing awaké Singa nganti Singa tangi lan nesu. Dhèwèké arep mangan Tikus. Tikus njaluk ngapura lan janji yèn bakal nulungi Singa ing tembé.
Ora let suwé, Singa kejiret jaring buron (pemburu). Tikus krungu swarané Singa nggresah. Tikus banjur nggegit jaring mau nganti tugel. Singa bisa ucul lan matur nuwun marang Tikus.
Paraga lan Watake
| Paraga | Watak |
|---|---|
| Singa | gagah, pangapura |
| Tikus | cilik nanging setya lan nulungi |
Piwulang / Amanat
Aja ngremehake wong cilik, merga saben wong duwé kabecikan.
Tulung-tinulung iku kudu tanpa pamrih.
Janji kudu ditepati.
E. CRITA RAMAYANA "LELABUHANE KALA MARICA"
Ringkesan Cerita
Rahwana duwe karep andhustha Dewi Sinta, garwané Raden Rama. Dhèwèké ngongkon Kala Marica nulungi. Wiwitané Kala Marica ora sarujuk amarga ngerti kekuwatané Rama, nanging sawisé dibujuk déning adhiné Rahwana, Sarpakenaka, dhèwèké gelem.
Kala Marica saguh nglakoni dhawuh sanajan ngerti yèn dhèwèké bakal nemahi pati. Dhèwèké malih dadi kidang kencana. Kanthi taktik licik, dhèwèké bisa misahaké Rama saka Sinta. Kala Marica dipanah déning Rama lan tilar donya, nanging sadurungé mati dhèwèké jerit niru swarané Rama. Rahwana banjur malih dadi brahmana tuwa lan kasil nyulik Sinta.
"Lelabuhan" tegesé pengorbanan utawa dedikasi. Kala Marica milih mati ing tangan satriya tinimbang urip ngabdi marang raja kang ala.
Paraga lan Watake
| Paraga | Watak |
|---|---|
| Kala Marica | bekti, wicaksana, gelem berkorban |
| Sarpakenaka | licik, pinter mbujuk |
| Rahwana | angkara murka, kumawani |
Piwulang / Amanat
Kala-kala kita kudu berkorban kanggo kabecikan.
Lelucon kang ala bakal ngrusak awaké dhéwé.
Luwih becik mati ing tangan wong adil tinimbang ngabdi marang panguwasa kang ala.
Glosarium
| Tembung | Tegese |
|---|---|
| Lelabuhan | pengorbanan, dedikasi |
| Kalamarica | jeneng raksasa, abdiné Rahwana |
| Andhustha | nyulik |
F. DONGENG "MERAK LAN KANCIL"
Ringkesan Cerita
Kancil iri marang wuluné Merak kang endah. Dhèwèké kepengin duwé wulu kaya Merak. Merak wis ngeling-eling yèn saben kewan wis ginaris dhéwé-dhéwé. Nanging Kancil tetep meksa. Kancil ngumpulaké wulu-wulu Merak sing tiba lan dipasang ing awaké. Sawisé rampung, Kancil rumangsa paling ayu. Nanging Merak ngelingaké yèn wulu-wulu kuwi mung templekan lan bakal ngebot-eboti awaké. Kancil ora nggagas, malah pamer.
Pungkasan cerita, Kancil kesel amarga wulu-wulu mau abot lan akiré dicopot.
Paraga lan Watake
| Paraga | Watak |
|---|---|
| Kancil | iri, kepéngin dadi kaya wong liya |
| Merak | wicaksana, sabar, welas asih |
Piwulang / Amanat
Aja iri marang kaluwihané wong liya.
Syukuri apa kang wis diparingaké déning Gusti.
Saben makhluk duwé kaluwihan dhéwé-dhéwé.
G. DONGENG "BAYA LAN KANCIL"
Ringkesan Cerita
Kancil lagi mlaku-mlaku ing pinggir kali lan kepengin nyabrang. Dhèwèké weruh ana Baya kang nunggu ing kali. Banjur Kancil duwé gagasan. Dhèwèké ngandika marang Baya yèn dhèwèké diutus Raja supaya ngetung cacahé Baya ing kali kuwi. Kancil ngajak para Baya supaya baris saka pinggir tekan pinggir.
Para Baya padha baris. Kancil banjur mlumpat saka Baya siji menyang Baya sijiné nganti tekan pinggir. Sawisé tekan pinggir, Kancil ngucap, "Hé Baya, matur nuwun!" banjur mlayu.
Paraga lan Watake
| Paraga | Watak |
|---|---|
| Kancil | cerdik, pinter, ora gampang pasrah |
| Baya | bodho, gampang ketipu |
Piwulang / Amanat
Sakabehing masalah mesthi ana dalané sarana kecerdikan.
Aja gampang percaya marang wong liya.
Kudu wani lan pinter nalika ngadhepi bebaya.
Glosarium
| Tembung | Tegese |
|---|---|
| Ngeridhu | nggoda |
| Cerdik | pinter, ora gampang diapusi |
| Baris | jejer |
VERSI BAHASA INDONESIA
📖 MATERI AJAR – CERITA RAMAYANA DAN DONGENG FABEL
A. CRITA RAMAYANA "KIDANG KENCANA" (Kijang Emas)
Ringkasan Cerita
Prabu Rahwana (Dasamuka) dari Kerajaan Alengka berniat jahat menculik Dewi Sinta yang dianggap sebagai titisan Widowati. Ia memerintahkan abdinya, Kala Marica, yang bisa berubah wujud, untuk mendekati Dewi Sinta. Awalnya Kala Marica menolak karena tahu kesaktian Raden Rama, tetapi akhirnya ia bersedia.
Kala Marica berubah menjadi kijang emas (kidang kencana) yang sangat indah, bulunya kuning keemasan berkilau. Ia mendekati tempat Raden Rama, Dewi Sinta, dan Raden Lesmana di Hutan Dhandaka. Dewi Sinta tertarik dan ingin menangkap kijang itu, lalu meminta Raden Rama mengejarnya.
Sebelum pergi, Rama berpesan kepada Lesmana agar tidak meninggalkan Sinta. Kala Marica berhasil menipu Rama. Ketika dipanah, ia berteriak meniru suara Rama sehingga Sinta mengira suaminya dalam bahaya. Sinta menyuruh Lesmana menolong, namun Lesmana awalnya menolak. Setelah dituduh berbuat tidak baik, Lesmana membuat garis pelindung (rajah) di sekitar Sinta lalu pergi. Setelah Lesmana pergi, Rahwana menyamar sebagai brahmana tua dan berhasil menculik Sinta yang keluar dari garis pelindung. Kala Marica tewas (nemahi pralaya) terkena panah Rama.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Prabu Rahwana | jahat, serakah, sombong, licik |
| Kala Marica | setia, bijaksana (awalnya), rela berkorban |
| Raden Rama | kesatria, gagah, penyayang |
| Dewi Sinta | setia, tetapi mudah tergoda |
| Raden Lesmana | waspada, memiliki keistimewaan batin (jatimulya) |
Pesan Moral / Amanat
Jangan mudah tergiur oleh sesuatu yang belum diketahui asal-usulnya.
Bersabarlah dan jangan mudah percaya pada bujukan.
Dengarkanlah nasihat orang yang lebih tahu.
Setiap perbuatan jahat akan berbuah kesengsaraan.
Glosarium
| Kata | Arti |
|---|---|
| Andhustha | menculik |
| Kidang kencana | kijang emas |
| Jatimulya | keistimewaan batin, bisa merasakan bahaya |
| Rajah | gambar/garis berkekuatan gaib untuk pelindung |
| Nemahi pralaya | menemui ajal, meninggal |
B. DONGENG "KANCIL DAN BEKICOT"
Ringkasan Cerita
Kancil yang sombong menantang Bekicot lomba lari. Bekicot menerima tantangan, tetapi meminta jalur lomba melewati sawah dan hutan. Kancil berlari cepat, tetapi setiap kali sampai di pertemuan jalan, sudah ada Bekicot lain yang menunggu. Ternyata Bekicot telah menyiapkan teman-temannya di setiap persimpangan. Kancil akhirnya kelelahan dan mengakui kekalahannya.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Kancil | sombong, suka meremehkan |
| Bekicot | cerdik, sabar, tidak mudah terprovokasi |
Pesan Moral
Jangan meremehkan orang lain meskipun tampak kecil dan lemah.
Kecerdikan lebih penting daripada kekuatan fisik.
Kesabaran dan kerja sama dapat mengalahkan kesombongan.
C. DONGENG "LELAKONE GAGAK" (Perjalanan Gagak)
Ringkasan Cerita
Gagak ingin menjadi seperti Merak yang memiliki bulu indah. Ia mengumpulkan bulu-bulu Merak yang rontok di tanah lalu menempelkannya di tubuhnya. Gagak merasa menjadi hewan paling cantik dan ingin memamerkannya. Namun, bulu-bulu tempelan itu dicopot oleh Merak. Gagak kehilangan bulu asli maupun bulu tempelan, lalu diusir. Akhirnya Gagak belajar bahwa setiap hewan memiliki kelebihan masing-masing.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Gagak | sombong, suka pamer, tidak bersyukur |
| Merak | bijaksana, sabar, suka menolong |
Pesan Moral
Setiap orang memiliki kelebihan dan kekurangan masing-masing.
Jangan mengingini milik orang lain.
Bersyukurlah atas apa yang telah diberikan Tuhan.
D. DONGENG "SINGA DAN TIKUS"
Ringkasan Cerita
Seekor Singa sedang tidur di bawah pohon. Tikus tidak sengaja berjalan di tubuh Singa sehingga Singa terbangun dan marah. Ia hendak memakan Tikus. Tikus memohon ampun dan berjanji akan menolong Singa di kemudian hari. Singa tertawa, tetapi akhirnya melepaskan Tikus.
Tidak lama kemudian, Singa terjerat jaring pemburu. Tikus mendengar suara Singa mengerang kesakitan. Tikus lalu menggigit jaring tersebut hingga putus. Singa dapat bebas dan berterima kasih kepada Tikus.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Singa | gagah, pemaaf |
| Tikus | kecil namun setia dan suka menolong |
Pesan Moral
Jangan meremehkan orang kecil, karena setiap orang memiliki kebaikan tersendiri.
Tolong-menolong harus dilakukan tanpa pamrih.
Janji harus ditepati.
E. CRITA RAMAYANA "LELABUHANE KALA MARICA" (Kematian Kala Marica)
Ringkasan Cerita
Rahwana berniat menculik Dewi Sinta. Ia meminta bantuan Kala Marica. Awalnya Kala Marica menolak karena mengetahui kesaktian Raden Rama, tetapi setelah dibujuk oleh adik Rahwana, Sarpakenaka, ia akhirnya bersedia.
Kala Marica tahu bahwa ia akan mati. Ia lebih memilih mati di tangan seorang kesatria daripada hidup mengabdi pada raja yang jahat. Ia berubah menjadi kijang emas dan berhasil memisahkan Rama dari Sinta dengan tipu muslihat. Kala Marica terkena panah Rama dan tewas, tetapi sebelum mati ia berteriak meniru suara Rama. Rahwana menyamar sebagai brahmana tua dan menculik Sinta.
"Lelabuhan" berarti pengorbanan atau dedikasi.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Kala Marica | setia, bijaksana, rela berkorban |
| Sarpakenaka | licik, pandai membujuk |
| Rahwana | angkara murka, sombong |
Pesan Moral
Terkadang kita harus berkorban untuk kebaikan yang lebih besar.
Tipu daya yang jahat akan berakibat buruk bagi diri sendiri.
Lebih baik mati di tangan orang yang adil daripada hidup mengabdi pada penguasa yang jahat.
Glosarium
| Kata | Arti |
|---|---|
| Lelabuhan | pengorbanan, dedikasi |
| Kalamarica | nama raksasa, abdi Rahwana |
| Andhustha | menculik |
F. DONGENG "MERAK DAN KANCIL"
Ringkasan Cerita
Kancil iri melihat bulu Merak yang indah. Ia ingin memiliki bulu seperti Merak. Merak telah mengingatkan bahwa setiap hewan sudah ditakdirkan berbeda-beda. Namun Kancil tetap memaksa. Kancil mengumpulkan bulu-bulu Merak yang rontok lalu menempelkannya di tubuhnya. Setelah selesai, Kancil merasa menjadi hewan paling cantik. Merak mengingatkan bahwa bulu-bulu itu hanya tempelan dan akan memberatkan tubuhnya. Kancil tidak menghiraukan, malah ingin memamerkan diri.
Akhirnya Kancil kelelahan karena bulu-bulu tempelan itu berat dan ia melepasnya.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Kancil | iri hati, tidak bersyukur |
| Merak | bijaksana, sabar, penyayang |
Pesan Moral
Jangan iri terhadap kelebihan orang lain.
Bersyukurlah atas anugerah Tuhan yang telah diberikan kepada kita.
Setiap makhluk memiliki keistimewaan masing-masing.
G. DONGENG "BUAYA DAN KANCIL"
Ringkasan Cerita
Kancil sedang berjalan di tepi sungai dan ingin menyeberang. Ia melihat ada Buaya yang mengintai di sungai. Kancil lalu mendapatkan ide. Ia berkata kepada Buaya bahwa ia diutus raja untuk menghitung jumlah Buaya di sungai itu. Kancil mengajak Buaya-buaya untuk berbaris dari tepi satu ke tepi lainnya.
Para Buaya pun berbaris. Kancil lalu melompat dari satu Buaya ke Buaya lainnya hingga sampai ke seberang. Setelah tiba di tepi seberang, Kancil berkata, "Hai Buaya, terima kasih!" lalu berlari.
Tokoh dan Watak
| Tokoh | Watak |
|---|---|
| Kancil | cerdik, pintar, tidak mudah menyerah |
| Buaya | bodoh, mudah ditipu |
Pesan Moral
Setiap masalah pasti ada jalan keluarnya melalui kecerdikan.
Jangan mudah percaya pada orang yang baru dikenal.
Berani dan pintar dalam menghadapi bahaya.
Glosarium
| Kata | Arti |
|---|---|
| Ngeridhu | menggoda, memancing |
| Cerdik | pintar, tidak mudah tertipu |
| Baris | berjajar, berderet |