Post With Label Wonogiri

MATERI BAHASA JAWA KELAS VIII
PENILAIAN SUMATIF TENGAH SEMESTER GANJIL
TAHUN AJARAN 2026/2027

A. PACELATHON

1. Pangerten

Pacelathon yaiku obrolan utawa dialog antarane wong loro utawa luwih. Ing pacelathon ana paraga, watak, latar, isi pokok, lan piwulang.

2. Unsur-unsur Pacelathon

Paraga: tokoh sing ana ing crita.
Watak: sipat paraga (kendel, sabar, jujur, tegas, lsp).
Latar: panggonan, wektu, lan swasana.
Isi pokok: underaning crita.
Piwulang: pesen moral kang bisa dijupuk.
Dasanama: tembung padha teges.
Unggah-ungguh: basa ngoko, krama, alus.

3. Tuladha Pacelathon “Paraga lan Wewategane”

Ing wayah soré, ing pendhapa omahé Pak Harja, Bima lan Sinta lagi ngresiki wayang. Pak Harja ngendika, “Bocah-bocah, sesuk kita ngrewangi pagelaran wayang kulit ing balai desa. Kita kudu nglestarekake budaya Jawa.”

Bima: “Inggih, Pakdhe. Kula badhe nyiapake Gathutkaca. Gathutkaca punika satriya ing Pringgadani, watakipun kendel, kuwawa, lan tresna dhateng tiyang sepuh.”

Sinta: “Menawi kula, Pakdhe, badhe nyinarita Puntadewa. Puntadewa punika ratu ing Amarta, watakipun sabar, jujur, lan adil. Tembung ‘Amarta’ saged dados tuladha papan panggonan.”

Pak Harja: “Leres. Sampeyan ugi kedah mangertosi unggah-ungguh basa. Nalika matur dhateng tiyang sepuh, gunakna krama alus. Nalika omong karo kanca, ngoko alus.”

Bima: “Pakdhe, menapa ‘giri’ punika dasanama gunung? Kula mireng wonten tembang ‘giri-giri’.”

Pak Harja: “Inggih. Giri, wukir, ancala iku dasanamane gunung. Dene ‘surya’ dasanamane srengenge. Budaya Jawa sugih tembung.”

Sinta: “Kula remen. Mangke kula badhe nyathet babagan tembung rangkep dwi lingga, kados ‘giri-giri’ lan ‘wukir-wukir’.”

Bima: “Aku ya arep nggawa bedhug kanggo ngrubung. Nanging, aja nganti telat kaya wingi. Wingi aku telat merga turu kliwat wektu.”

Pak Harja: “Ya, aja nganti telat maneh. Yen telat, ora bisa melu dadi pambiwara. Dadi, tangi esuk lan tata-tata sadurunge budhal.”

Sinta: “Inggih, Pakdhe. Kula badhe ngajak kanca-kanca nyengkuyung pagelaran. Upami kita sregep nglestarekake, budaya Jawa ora bakal luntur.”

Analisis:

Jenis kata: “Amarta” = tembung aran (nomina).
Tingkat tutur: Bima matur marang Pak Harja nganggo krama alus.
Dasanama: giri = gunung, wukir, ancala; surya = srengenge.
Latar panggonan: pendhapa omahé Pak Harja.
Isi pokok: nyiapake pagelaran wayang kanggo nglestarekake budaya Jawa.
Pernyataan sesuai: Gathutkaca watakipun kendel lan kuwawa.
Tindakan: tangi esuk lan tata-tata sadurunge budhal.
Watak paraga wayang: Gathutkaca = kendel, kuwawa, tresna dhateng tiyang sepuh; Puntadewa = sabar, jujur, adil.
Cara nglestarekake budaya: nyengkuyung pagelaran wayang lan sinau unggah-ungguh.

4. Tuladha Pacelathon “Telat Mlebu Sekolah”

Ing ngarep gerbang sekolah, Andi mlayu-mlayu. Bu Rini guru piket nyegat.

Bu Rini: “Andi, kok telat? Saiki jam pitu luwih sepuluh menit.”
Andi: “Nuwun sewu, Bu. Kula telat amargi ngrewangi ibu ngirim dagangan dhateng pasar.”
Bu Rini: “Ya wis, mlebua. Nanging aja diulang. Yen telat maneh, kudu nggawa layang saka wali.”
Andi: “Inggih, Bu. Matur nuwun.”

Ing kelas, Tono lan Sari ngobrol.
Tono: “Andi, kowe telat maneh. Bu Rini nesu ora?”
Andi: “Ora nesu, nanging aku dikandhani. Aku sadhar, telat iku ora apik. Aku kudu tangi luwih esuk.”
Sari: “Ya, aku setuju. Disiplin iku penting. Yen kabeh siswa disiplin, sekolah dadi tentrem.”
Tono: “Aku wingi ya meh telat. Aku mung nggawa roti siji kanggo sarapan.”
Andi: “Ayo padha dadi siswa sing disiplin. Aja nglanggar aturan sekolah.”
Sari: “Betul. Piwulange, aja nglanggar aturan lan kudu tanggung jawab.”

Analisis:

Paraga lan peran: Andi (siswa telat), Bu Rini (guru piket), Tono lan Sari (kanca sekelas).
Latar: gerbang sekolah, kelas; wektu jam pitu luwih sepuluh menit.
Watak: Andi jujur lan tanggung jawab; Bu Rini tegas nanging welas asih; Sari disiplin.
Piwulang: kudu disiplin, aja nglanggar aturan sekolah, kudu tanggung jawab.

5. Tuladha Pacelathon “Jenengku Tegar”

Ing kelas VIII, Bu Sari nimbali siswa anyar.
Bu Sari: “Sapa jenengmu, Le?”
Tegar: “Nama kula Tegar, Bu. Kula pindah saking Semarang.”
Bu Sari: “Ngapa kowe pindhah mrene?”
Tegar: “Amargi bapak kula dipun pindhah tugas dhateng Wonogiri, Bu.”
Rina: “Tegar, kowe gelem melu kerja kelompok? Aku butuh kanca sing sregep.”
Tegar: “Inggih, kula purun. Kula badhe mbiyantu kanthi seneng.”
Bu Sari: “Bagus, Tegar. Kowe kudu sregep sinau lan sopan marang guru.”
Tegar: “Inggih, Bu. Kula badhe ngabekti dhateng guru lan tiyang sepuh.”

Analisis:

Dasanama “sregep”: taberi, gregeten, sengkut.
Latar panggonan: ing kelas.
Alasan tindakan: Tegar pindhah amargi bapakipun dipun pindhah tugas dhateng Wonogiri.
Watak Tegar: sopan, sregep, gelem mbiyantu, ngabekti marang guru lan tiyang sepuh.
Piwulang: kudu sregep sinau, sopan, ngabekti marang guru lan wong tuwa.

B. SERAT WALANGREH PUPUH PANGKUR

1. Pangerten Tembang Macapat

Tembang macapat yaiku puisi tradisional Jawa kang kaiket dening paugeran guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu.

2. Paugeran Tembang Pangkur

Guru gatra: 7 larik.
Guru wilangan: 8, 11, 8, 7, 12, 8, 8.
Guru lagu: a, i, u, a, u, a, i.
Dadi: 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i.

3. Teks Serat Walangreh Pupuh Pangkur

Pada 1
Aja na ngumbar angkara
Kudu bisa nahan hawa nepsuni
Supaya urip tentremu
Lan ora kena sara
Marang sapadha-padha aja gumunggung
Supaya ora kegawa
Ing pati lan urip iki

Pada 2
Aja mung ngelmu ing crita
Kudu sinau lan taberi ngudi
Supaya dadi wong ngelmu
Lan bisa mbuwang hawa
Hawa nepsu kang nggawa marang rusaku
Aja nganti katut hawa
Sing bisa ngrusak atini

Pada 3
Yen kepengin urip mulya
Kudu ngabekti marang wong tuwani
Lan guru kang aweh ngelmu
Supaya urip mulya
Aja nglalekake marang kawruhu
Sing wis tinampa ing dada
Kudu bisa ngamalani

Pada 4
Tata-tata saben dina
Aja kesed, aja gumantung iki
Supaya urip cukupu
Lan bisa nyambut karya
Aja nggantung marang wong liya sakancu
Sing sregep lan taberia
Bakal ngundhuh kasil iki

4. Analisis Serat Walangreh Pupuh Pangkur

Tembung sukar:
- “ngumbar angkara” = ngetokake hawa nepsu
- “taberi” = sregep
- “ngudi” = ngupaya
- “kawruh” = ngelmu
- “ngamalani” = nglakoni
Tembung rangkep dwi lingga: “tata-tata” (pada 4).
Sebab akibat: “Sing sregep lan taberia, bakal ngundhuh kasil iki.” → yen sregep lan taberi, bakal entuk kasil.
Piwulang saben pada:
- Pada 1: aja ngumbar angkara, kudu nahan hawa nepsu, aja gumunggung.
- Pada 2: aja mung ngelmu ing crita, kudu sinau lan taberi, aja katut hawa nepsu.
- Pada 3: kudu ngabekti marang wong tuwa lan guru, aja nglalekake kawruh, kudu ngamalani.
- Pada 4: tata-tata saben dina, aja kesed, aja gumantung wong liya, kudu sregep lan taberi.
Larik: “Kudu ngabekti marang wong tuwani” tegese kudu manut lan ngajeni wong tuwa.
Waktu: kapan kudu ngabekti? Yen kepengin urip mulya.
Tujuan: supaya urip mulya.
Tindakan sesuai: ngabekti marang wong tuwa lan guru; sinau lan taberi; nahan hawa nepsu.
Pokok isi pada 3: ngabekti marang wong tuwa lan guru, ora nglalekake kawruh, lan ngamalani.

C. AKSARA JAWA

1. Aturan Dasar

Aksara Jawa: ha na ca ra ka, da ta sa wa la, pa dha ja ya nya, ma ga ba tha nga.
Sandhangan: swara (i, e, o), panyigeg (ng, r, h), wyanjana.
Pasangan: kanggo mateni swara.
Angka Jawa: 1–9, 0.

2. Tuladha Alih Aksara

“Yen kepengin urip mulya”
→ ꦪꦺꦤ꧀ ꦏꦼꦥꦼꦔꦶꦤ꧀ ꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ ꦩꦸꦭꦾ
“Kudu ngabekti marang wong tuwani”
→ ꦏꦸꦢꦸ ꦔꦧꦼꦏ꧀ꦠꦶ ꦩꦫꦁ ꦮꦺꦴꦁ ꦠꦸꦮꦤꦶ

D. DASANAMA LAN TEMBUNG RANGKEP

1. Dasanama

Dasanama yaiku tembung kang padha tegese. Tuladha:

giri = gunung, wukir, ancala, redi.
surya = srengenge, bagaskara, aditya.
sregep = taberi, gregeten, sengkut.
banyu = tirta, toya, er.

2. Tembung Rangkep Dwi Lingga

Tembung rangkep dwi lingga yaiku tembung rangkep kang dumadi saka rong tembung lingga padha. Tuladha:

tata-tata
giri-giri
alon-alon
sithik-sithik

E. UNGGAH-UNGGUH BASA

1. Tingkat Tutur

Ngoko lugu: kanca sebaya, ora ngajeni.
Ngoko alus: kanca sing luwih tuwa, ngajeni.
Krama lugu: wong sing durung dikenal, ora ngajeni.
Krama alus: wong tuwa, guru, wong sing kudu diajeni.

2. Tuladha

Bima matur marang Pak Harja: “Inggih, Pakdhe. Kula badhe nyiapake Gathutkaca.” → krama alus.
Andi matur marang Bu Rini: “Nuwun sewu, Bu. Kula telat amargi ngrewangi ibu ngirim dagangan dhateng pasar.” → krama alus.

F. RINGKESAN PIWULANG

Pacelathon: aja telat, kudu disiplin, ngajeni guru lan wong tuwa, nglestarekake budaya.
Serat Walangreh: aja ngumbar hawa nepsu, sinau lan taberi, ngabekti marang wong tuwa lan guru, ora kesed, ora gumantung wong liya.

A. PILIHAN GANDA BIASA

Wacana 1: Pacelathon “Paraga lan Wewategane”